Tytuł: Biała broń japońska
Broń biała to odbicie kultury, która tą broń stworzyła, lub jej używa. Od tej zasady nie ma wyjątków. Dlatego też w niniejszym opracowaniu chciałbym przybliżyć delikatnie zarys rozwoju uzbrojenia występującego w Japonii na przestrzeni wieków. Ta bardzo powierzchowna analiza ma za zadanie pokazać, w jaki sposób broń zawsze spleciona pozostawała z kultura tak odległa od naszej jak japońska. Ma charakter pewnego leksykonu z krótkim komentarzem. Nie było moim celem również opisanie wszelkich typów uzbrojenia, a jedynie przykładów ciekawych albo typowych dla epok w których broń powstała. Nie stosuję żadnych sztywnych cezur czasowych. Po pierwsze robię to z niewiedzy, a po drugie z bezsensowności takiego podejścia - skoro wiele z opisanych poniżej śmiercionośnych wynalazków używa się do dziś dla sportu albo w ramach danej szkoły sztuk walki. Czasem zdarza mi się skrótowo wspomnieć o bliżej nieznanym mi rodzaju broni. Czynię to gwoli ścisłości, by zasygnalizować ci - drogi czytelniku hasło pod jakim ewentualnie mógłbyś rozpocząć poszukiwania w celu poszerzenia wiedzy. Nie odnoszę się natomiast w ogóle do opancerzenia, maszyn oblężniczych i defensywnych. Pominąłem też całkowicie uzbrojenie epoki przemysłowej: broń palną, artylerię, broń pancerną, lotniczą i morską. Każde z tych zagadnień to temat na osobną książkę. Na temat broni białej można przeprowadzić prezentację dużo łatwiej i dużo krócej. Ponadto w kraju takim jak Japonia powstawała ona w wiekach izolacji - czyli w warunkach sprzyjających analizie kultury w formie czystej, nie przesiąkniętej wpływami. Choć po prawdzie [co widać w poniższym tekście] kraj kwitnącej wiśni wpływów zewnętrznych się nie ustrzegł.
Przedstawię też krótki słowniczek terminów odnoszących się do broni, jako że nie są one powszechnie znane, a z drugiej strony ciężko się ich ustrzec:
Broń sieczna - składająca się z minimum głowni i rękojeści broń służąca do zadawania obrażeń kłutych lub ciętych; do broni siecznej należą przykładowo: miecz, puginał, tasak
Klinga, głownia - jedna z dwóch podstawowych części broni siecznej; służy do cięcia lub kłucia, zależnie od budowy
Rękojeść - druga zasadnicza część broni siecznej; nie trudno się domyślić, że służy do jej trzymania
Jelec - nieobowiązkowa część broni siecznej stanowiąca osłonę dla dłoni, najczęściej umieszczona na styku głowni i rękojeści
Ostrze - powierzchnia tnąca na głowni; w danym rodzaju broni może występować więcej niż jedno ostrze [np. miecze europejskie, w których powszechne jest występowanie 2 ostrzy]
Broń drzewcowa - zbudowana z drzewca i żeleźca, które są odpowiednikami rękojeści i głowni w broni siecznej. Najczęściej drzewce jest wielokrotnie dłuższe od żeleźca, a broń najczęściej służy do zadawania obrażeń kłutych na pewną większą odległość
Broń obuchowa - najczęściej pozbawiona ostrzy, służąca do zadawania obrażeń obuchowych; w przypadku gdy występuje w typie maczugi, ma ruchomą lub nieruchomą głowicę; wariantem najprostszym broni obuchowej jest pałka albo kij
Nadziak - specyficzny rodzaj broni o cechach siecznych, z głownią usadowioną prostopadle do rękojeści ponadto z możliwymi elementami broni obuchowej
Broń miotana - służąca do zadawania obrażeń na odległość, którą posługiwać się można najczęściej przez rzucanie
Broń sieczna:
Trudno doprawdy przeoczyć rolę miecza dla kultury Japonii. W tym wypadku feudalizm dalekowschodni zrodził podobny archetyp jak nasz rodzimy, europejski - archetyp wojownika i jego wiernego miecza. Szczytową formę kult miecza osiągnął w czasach największej świetności kultury samurajskiej. Nadużyciem będzie jednak stwierdzenie, że to miecze należące do daisho [o czym niżej] były przykładem najbardziej reprezentatywnym. Typów mieczy japońskich bowiem wyróżnić można znacznie więcej. Ciekawą różnicą w stosunku do historii naszej części świata jest marginalne znaczenie miecza dwuręcznego oraz tarczy. Techniki walki zrodzone w Japonii wymagały więcej zręczności niż siły. Kolejna różnica polega na tym, iż miecz nie był wyłącznie bronią arystokracji [choć pozostawał jej domeną] - szczególnie zwraca uwagę przykład wojowników ninja. Pozwoliłem sobie w tym dziale poza mieczami opisać niektóre akcesoria dołączane do kompletu mieczy - jako kulturową ciekawostkę.
Ken, albo Jian - pierwsze używane w Japonii miecze z prawdziwego zdarzenia, wykonane z brązu. Powszechne były w VIII w. Były to miecze proste, których konstrukcja zaczerpnięta została z ich ojczyzny - Chin. Używane były do czasu wykształcenia się daisho oraz powstania związanego z nimi kultu miecza. W Chinach broń ta pozostawała powszechna dużo dłużej. Ken były bronią o szerokim zastosowaniu, obosieczną, mogącą służyć zarówno do wykonywania pchnięć jak i cięć. Proste miecze obosieczne w języku japońskim bywają określane jako tsurugi. Między tsurugi a ken, była jednak pewna różnica - ten pierwszy miał głownię rozszerzającą się ku dołowi, a ken był mieczem o równej szerokości głowni na całej jego długości.
Daisho - wspólna nazwa, pod którą kryje się komplet dwóch mieczy - dużego i małego [od czego też nazwa się wywodzi]. Daisho składał się z mieczy typowo japońskich, owianych przez wieki swoistą legendą, a także obrosłych bezprecedensowym kultem wśród samurajów i pozostałych grup społecznych Japonii. Kult ten po części funkcjonuje do dziś. Jednym z powodów jego powstania jest niewątpliwie wysoka jakość wykonania i szczególna, sztywna i sformalizowana forma nadana tej broni. Miecze japońskie wykonywane były (i są wykonywane do dziś) w kilku typach, różniących się sposobem i materiałami kucia głowni. Występowały głownie: jednolicie twarda, o utwardzonym ostrzu, z miękkim rdzeniem i grzbietem oraz o miękkim rdzeniu i częściowo utwardzanych płazach i grzbiecie. W każdym z typów głownia jest lekko łukowato zakrzywiona. Miecze tego rodzaju były wyłącznie jednosieczne.
Na daisho składały się miecze dwóch typów: Długi miecz tachi i krótki tanto - noszone do stroju dworskiego, na rapciach i pasie albo długi katana i krótki wakizashi - noszone na co dzień, wsunięte za pas, zwrócone brzuścem ku górze. Tanto używany był również samodzielnie jako sztylet, a także stanowił narzędzie za pomocą którego popełniano seppuku.
Tachi stanowił też ogólną nazwę wczesnych japońskich mieczy żelaznych, jednosiecznych, używanych od VIII w. O mieczach japońskich [nazywanych ogólnie nihon to] powstała bogata literatura i jest to jeden z najlepiej opisanych i powszechnie znanych rodzajów broni białej na świecie. Szczegółowy opis sztuki walki za ich pomocą oraz obyczajów z nimi związanych wykracza poza zakres tej skrótowej analizy. Wypada stwierdzić jednak, iż miecze japońskie były bronią typowo ofensywną, najlepiej sprawdzającą się w szybkich i precyzyjnych cięciach w żywotne miejsca takie jak pachy, pachwiny, szyja. Nie była to broń dobrze przystosowana do parowania ciosów.
Bokken - drewniany miecz ćwiczebny, z oczywistych względów szeroko stosowany podczas treningów. Konstrukcja jego jest uproszczoną i tępa imitacją konstrukcji katany, tanto lub wakizashi.
Shinai - bambusowy miecz ćwiczebny i sportowy, powstały w celu zastąpienia bokkena i kontynuujący jego koncepcję rozwojową.
Daito - długa na około 1 m odmiana miecza japońskiego, pozostająca w cieniu daisho, ponieważ nie była używana przez większość samurajów. Nazwa daito niekiedy stosowana jest również do wszelkich typów mieczy dłuższych niż 60 cm.
Ninja to - miecz prosty, oparty konstrukcyjnie na koncepcji mieczy samurajskich, ale nie wykuwany zgodnie z rytualnymi zasadami zarezerwowanymi dla mieczy samurajskich. Zgodnie ze swoją nazwą używany był przez wojowników Ninja. Jednosieczna długa i prosta głownia o precyzyjnym wykonaniu gwarantowała skuteczność. Komplet uzbrojenia wojownika Ninja to kuriozum, przy którym wypada się zatrzymać. Pochwa ninja to była często obustronna, pozwalając zaoszczędzić czas potrzebny na schowanie miecza. Pochwa oraz rękojeść miały też często ruchome elementy, które pozwalały na ukrycie kilku shuriken, albo przerodzić się w rurkę do oddychania pod wodą lub do strzelania niewielkimi strzałkami przez dmuchnięcie w jeden z końców, na zasadzie zbliżonej do fukidake [o którym niżej].
No dachi lub daikatana - długi miecz dwuręczny, dochodzący długością do 2,5 m, używany w nielicznych formacjach piechoty, których zadaniem było przerywanie szyku przeciwnika. Mimo iż rzadko stosowany, często inspirował artystów batalistów. Używany był jak typowy miecz dwuręczny, do szerokich, potężnych cięć. Wywoływał miażdżący efekt psychologiczny - z oczywistych względów.
Kwaiken - obosieczny, krótki puginał, o długości ok. 14 cm.
Kogai - dodatek do kompletu mieczy, mający formę igły, która można było wysunąć ze specjalnej szczeliny w gardzie. Mogła służyć jako broń, ale znacznie częściej była użytecznym narzędziem - znacznikiem zwłok, przyrządem służącym do jedzenia, czy też przenoszenia odciętych głów. Bardzo podobna konstrukcję i zastosowanie miały noże kozuka.
Koganata - podobnie jak kogai, był dodatkiem umieszczanym w oprawie miecza. Miał konstrukcję małego nożyka o wszechstronnym zastosowaniu.
Kogatana - nóż, będący dodatkiem do katany albo wakizashi, w walce używany tak jak kogai, wysunięty przez szczelinę w gardzie. Była to jednak broń sensu stricto, niekiedy, dzięki dobremu wyważeniu, mogła posłużyć jako miotana.
Hachiwari - nazwa jego pochodzi od jednego z zastosowań - przebijania hełmu. Był to krótki zakrzywiony nóż jednosieczny, używany przez samurajów, jako broń dodatkowa, trzymana w lewej ręce, raczej defensywna.
Ama goi ken - krótki, prosty miecz obosieczny.
Jitte i Sai - sztylety, które wyłoniły się z narzędzi rolniczych i weszły do użycia jako broń po rewolucji Meji i wprowadzeniu edyktu zakazującego ludności noszenie miecza. Była to broń niższych klas społecznych, stosowana szeroko przez wojowników Ninja. Weszła do użycia także jako uzbrojenie służb porzadkowych. Interesującą cechą jitte było mniejsze ostrze w kształcie litery "s" umieszczone obok głównego, stosowane jako ochrona dłoni oraz umożliwiające chwytanie głowni broni przeciwnika.
Sai była bronią zbliżoną do koncepcji jitte, zawierającą dwa wygięte w kształcie litery "s" ostrza po bokach, sprawdzające się jeszcze lepiej niż dodatkowe ostrze jitte. Jitte bywało też nazywane jutte. Sai stosowana była [i jest] w wielu krajach Azji wschodniej [w Chinach zwana San-Ku-Chu] i południowo - wschodniej.
Iki jime - narzędzie rybackie, które tylko z rzadka wykorzystywano w charakterze broni. Warte opisania ze względu na bardzo ciekawe zastosowanie - dobijanie złowionych ryb przez szybkie pchnięcie i uszkodzenie mózgu.
Maczugi i nadziaki:
Rodzaje broni, których w Europie po zakończeniu epoki Średniowiecza występowało bardzo niewiele, miały okazję rozwijać się beztrosko w Japonii. Dla Europejczyka wiele z poniżej opisanych rodzajów uzbrojenia to prawdziwe kurioza. Obsesją Japończyków bowiem wydaje się być łączenie najróżniejszych zastosowań broni. Nadziaki i maczugi nadawały się do tego celu wyśmienicie - otrzymywały najróżniejsze ostrza, ruchome głownie, przybierały formy nieraz skrajnie specjalistyczne. A przy tym - nie każde zastosowanie bezpośrednio związane było z zadawaniem obrażeń. Praktyczny duch Japończyków znalazł więc nieco inne niż europejskie środki wyrazu.
Kama - broń wywodząca się z rodziny nadziaków, broni służących do przebijania zasłony przeciwnika, za pomocą głowni w kształcie dzioba: prostego lub o lekkiej krzywiźnie. Rodzina broni typu kama rozwijała się również na Okinawie, pod japońską okupacją, wywodząc się z rolniczych sierpów. Bardzo podobną koncepcję uzbrojenia ucieleśniały chińskie lian.
Masakari - niewielki toporek o dwóch ostrzach, z których mniejsze położone było prostopadle i miało kształt dzioba. Osadzony był na drzewcu o długości około 120 cm. Broń ta używana była niekiedy przez mnichów - wojowników: Yamabushi.
Manriki i manriki gusari - niezwykła broń obuchowa [rzadziej miotana] o prostej konstrukcji - łańcuch obciążony na obu końcach. Mimo niepozorności miała wiele zalet - potrafiła krępować przeciwnika, a także zadawać obrażenia obuchowe. Była przy tym łatwa do ukrycia. Manriki gusari była wariantem manriki. ten z kolei mógł przybierać różnorodne formy, z których najciekawszą był łańcuch z jednej strony obciążony ostrzem.
Kusarigama - rodzina maczug o ruchomych głowicach, broń bardzo ciekawa, ze względu na swoje zastosowanie, typowo defensywne. Była to bowiem broń skonstruowana do parowania ciosów. Jako broń ofensywna była nieporęczna i mało użyteczna, mimo iż konstrukcyjnie wywodząca się z opisanych wyżej kama yari - podstawowy i najczęściej spotykany typ tej broni składa się bowiem z nadziaka z przymocowanym do niego łańcuchem zakończonym głowicą. Wśród rożnych typów kusarigama na uwagę zasługuje chigriki - maczuga o długim drzewcu i głowni zawieszonej na bardzo długim łańcuchu.
Kyoketsu shoge - broń oparta na schemacie kusarigama, ale stosowana niemal wyłącznie przez wojowników Ninja. Zamiast pojedynczego sierpowatego ostrza posiadała dwa, z których jedno było zakrzywione, umieszczone prostopadle. Ruchoma metalowa głownia w kształcie obręczy zawieszona była na dłuższym łańcuchu [ewentualnie linie], pozwalając na zastosowanie wykraczające poza wyłącznie ofensywno - defensywne: kyoketsu shogi mogła być pomocna we wspinaniu się.
Kusari fundo - kolejna broń o zastosowaniu raczej defensywnym i oparta na zasadzie działania obciążonego łańcucha. Łańcuch miał długość 45-76 cm, co sprawiało że broń miała zasięg pozwalający na parowanie ciosów lub chwytanie przeciwnika lub jego broni.
Surujin - broń, która ewoluowała na Okinawie, z narzędzia rybackiego. Kolejna broń łańcuchowa, mogąca przybierać też formę obciążonego sznura. Sznur lub łańcuch miały stosunkowo dużą długość: 2-3 m.
Broń rażąca na odległość:
Zaskakuje wielość rodzajów i różnorodność broni miotanej, której Japończycy używali widocznie z wielkim upodobaniem, mimo trudności w posługiwaniu się nią. Warty zauważenia jest tutaj wkład wojowników ninja, dla których podstawową sprawą było unikać ran w bezpośrednim starciu, które mogły uniemożliwić ucieczkę. Kultura popularna bardzo polubiła japońską broń miotaną.
Shuriken - broń miotana, mająca formę połączonych ostrzy, w liczbie 3-8, tworzących często gwieździsty, aerodynamiczny kształt. Istniało jednak około 20 rodzajów tej shuriken, nie koniecznie o gwieździstym kształcie. Broń używana przede wszystkim przez wojowników Ninja, między XIII, a XVII w. Ostrza często pokrywano trucizną, na czym zasadzała się główna skuteczność shuriken - samego w sobie powodującego niezbyt głębokie obrażenia.
Bo shuriken - miotana broń o długości 12-21 cm, mająca formę kolca. Istniał też jej nieco inny wariant, ostro zakończony z obu stron.
Kunai - krótka broń sieczna, stosowana również jako miotana, o charakterze krótkiego, obosiecznego i prostego do wykonania ostrza. Długość kunai wahała się od 20 do 60 cm. Wyłoniła się z prostych narzędzi ogrodniczych i kamieniarskich - metalowych klinów.
Fukidake - rurka, pozwalająca dmuchnięciem emitować pociski w formie strzałek, najczęściej zatrutych. Broń na wyposażeniu wojowników Ninja. Bardzo podobna była fukiya.
Fukumi bari - kolejne kuriozum, broń miotana, w zastosowaniu wojowników Ninja. Miały charakter igieł, którymi można było plunąć w twarz przeciwnika na bardzo krótkim dystansie. Stosunkowo trudna w użyciu, za to znakomicie dezorientująca i obezwładniająca broń.
Yumi - w leksykonie broni japońskiej zabraknąć nie może bardzo ważnego w historii tego kraju łuku. Yumi to niezmiernie rzadki w naszej części świata, a powszechny na Dalekim Wschodzie łuk asymetryczny, bardzo długi [ok. 2 m], wykonany z bambusa. Sztuka posługiwania się nim zwie się kyudo, ma też swoją odmianę yabusame [strzelanie z końskiego grzbietu, w ruchu]. Konstrukcja łuku pozwalała na precyzję kosztem szybkostrzelności. Ponadto warto zauważyć odmienne podejście do łuku w stosunku do europejskiej kultury Średniowiecza. Otóż w Japonii Yumi i cała sztuka posługiwania się nim przesiąknięta była duchowością i przez to dostępna tylko dla ograniczonej grupy osób. Odwrotnie niż w naszych warunkach, gdzie arystokracja nie wykorzystywała szeroko łuku [nie licząc polowań].
Broń drzewcowa:
Przed wprowadzeniem broni palnej nie można było w sposób sensowny prowadzić walki formacjami piechoty, jeśli nie uwzględniło się broni drzewcowej zapewniającej należyty zasięg oraz relatywnie prostej w użyciu. Ale w militarnej historii Japonii nic nie jest tak proste - zauważyć możemy tendencje podobne jak w przypadku maczug - posunięta do absurdu specjalizacja oraz skłanianie się ku zastosowaniu broni w pojedynkach raczej niż w ciasnej formacji. Kultura tego kraju nigdy do końca nie zaakceptowała tak bliskiej nam wizji falangi, albo XV wiecznego regimentu pikinierów.
Yari - broń biała drzewcowa, rodzaj włóczni, o obosiecznych ostrzach. Na uwagę zasługuje jednak specyficzny rodzaj żeleźca, o trzech ostrzach, z których jedno skierowane było pionowo, a pozostałe dwa prostopadle do niego - jest to tzw. ostrze krzyżowe. Yari dzięki swej konstrukcji służyć mogła do zadawania pchnięć - dość głębokich by spowodować poważną ranę, ale ograniczonych ostrzami prostopadłymi, zapobiegającymi utkwieniu żeleźca w ciele. Prostopadle położone ostrza mogły ponadto powodować rany cięte. Yari występowała w kilku typach, do których należy np. magari yari lub kagi yari. Warte odnotowania są również warianty kama yari, czyli połączenie ostrzy kama [nadziaka, opisanego wyżej] z drzewcem Yari była pierwotnie bronią kawaleryjską. W późniejszym okresie lżejsze odmiany yari używane były nie tylko w kawalerii, ale i piechocie.
Naginata - broń drzewcowa, będąca rozwinięciem koncepcji japońskiego miecza, przypominająca głownię krótkiego miecza osadzoną na długim drzewcu. Była to broń stosunkowo prosta w użyciu, a jednocześnie niebezpieczna ze względu na możliwość trzymania przeciwnika na dystans. Zadawać mogła zarówno rany kłute, jak i cięte. Długość drzewca wynosiła około 180 cm, a ostrza ok. 40 cm, natomiast broń ta miała wiele odmian. Niektóre bardziej zbliżone były do piki, ze względu na dochodzącą do 3 m długość drzewca. Naginata wywodzi się historycznie z kręgu broni przeznaczonej dla uboższych samurajów. W XV w. używana była przez szeregową piechotę, w formacjach przypominających grecką falangę - jest to jeden bardzo niewielu przykładów takiego zastosowania broni drzewcowej w Japonii.
Nagamaki - broń drzewcowa zbliżona konstrukcyjnie do naginaty, jednak o mniejszej krzywiźnie ostrza i często krótkim drzewcu. Przypominała miecz o rękojeści długości takiej jak głownia. Popularna między XII a XIV w.
Bisen to - kolejna broń drzewcowa oparta na zasadzie podobnej do naginaty, jednak nieco cięższa. Żeleziec był stosunkowo długi i zakrzywiony. Bisen to jest bronią pochodzenia chińskiego, używaną w japonii od około V w. Jej historia nie jest do końca jasna, ale najprawdopodobniej stanowi ona poprzednika naginaty. Chiński odpowiednik to kwan dao.
Hoko - nieco bardziej skomplikowany niż powyższe rodzaj broni drzewcowej, wyposażonej w jednosieczne, wygięte ostrze oraz niewielki hak osadzony u podstawy żeleźca.
Nage yari - krótka włócznia, często stosowana jako oszczep.
Sode garami, sasumata i tsukubo - broń drzewcowa, długa na około 2 m, o bardzo niezwykłym i specjalistycznym zastosowaniu. Ze względu na konstrukcję drzewca i żeleźca, pozwalała na ograniczenie ruchów przeciwnika przez chwycenie go za ubiór. Mimo różnych kształtów, te trzy rodzaje broni należą do tej samej rodziny i były stosowane w dwojakim celu: jako broń oraz jako przyrząd pomocny podczas akcji gaszenia ognia. W ciągu całej swej historii [sięgającej, wedle niektórych źródeł, ery Edo], stosowane były przez służby policyjne. Każdej z tych niezwykłych broni należy poświęcić krótki opis. Sode garami miała żeleziec w kształcie rozchodzących się niewielkich, wygiętych w różne strony ostrzy. Sasumata miała żeleziec wygięty w kształt litery "u", w te sposób że tworzył on dwa lekko zakrzywione ostrza. Tsukubo zakończona była prostopadle położoną nieruchomą głowicą, nabijaną ćwiekami. Cechą wspólną trzech opisanych tu broni było również wzmocnienie drzewca żelazem. Wszystkie razem zwane były sandogu.
O no - broń o długości drzewca około 2 m, mająca charakter zbliżony do halabardy. Określenie to stosowano również do wszelkiego rodzaju lekkich toporków bojowych, zaadaptowanych z narzędzi rolniczych. Broń tego rodzaju była stosowana niezwykle rzadko, a źródła wiążą ją głównie z sohei - mnichami - wojownikami.
Shinobi zue - niezwykła broń o mieszanym charakterze: obuchowo - drzewcowa. Miała formę prostej pałki, z której jednak można było wysunąć ostrze i zmienić ją w krótką włócznię.
Tinbe - rochin - pod tą nazwą kryje się nie tyle broń, co technika walki. Jej nazwa jednak obejmuje dwa dość słabo w Japonii znane rodzaje broni w tej technice wykorzystywane, używane zawsze razem, w kombinacji. Tinbe była niewielką tarczą, wykonywaną z drewna, metalu, czasem nawet ze skorup żółwi. Rochin była natomiast niezwykle krótką włócznią, o długości drzewca nie przekraczającej metra. Czasem przybierała formę tasaka bojowego. Tinbe - rochin to technika, która znajdowała swoje odpowiedniki w wielu kulturach świata, najczęściej była powszechnie stosowana. W Japonii stanowiła natomiast ciekawostkę i rzadkość. W ograniczonym zakresie rozwinęła się na Okinawie.
Broń obuchowa:
Militarna kultura Japonii co rusz zaskakuje. Po skrajnie wyspecjalizowanych typach broni drzewcowej, mieczy oraz maczug stykamy się nagle z toporną bronią obuchową, z której rodzajów wiele przywodzi na myśl broń ludów pierwotnych. A jednak nawet tu zetkniemy się z japońską obsesją tworzenia wszystkiego w przynajmniej kilku niewiele się różniących rodzajach. Szczególnie widać to na przykładzie kijów.
Bo - prosta broń obuchowa - kij o długości dochodzącej do 180 cm, wykonany z bambusa, drewna, rzadziej z metalu. Zaletą bo była jego wszechstronność. Jest to bowiem broń znakomicie sprawdzająca się zarówno ofensywnie jak i defensywnie.
Eku - kij o długości ok. 160 cm. Pierwotnie eku stosowane było jako narzędzie samoobrony rybaków, jako broń ściśle defensywna.
Hanbo - kij, broń obuchowa, o długości połowy bo [stąd pochodzi jego nazwa], czyli około 90 cm. Częstokroć hanbo ukrywano jako niepozorną laskę. W użyciu stanowiło groźną broń ofensywno - defensywną. W pewnych wypadkach nawet miotaną.
Jo - broń obuchowa, podobnie jak bo, mająca formę prostego kija. Jo jest jednak o wiele krótszy [około 128 cm] oraz posiada inne zastosowanie, zdecydowanie ofensywne. Wedle podań historycznych i legend, sztuka walki bo wyłoniła się w XVII w. ze sztuki bo, w wyniku pracy Muso Gonnosuke - mistrza bo, nad udoskonaleniem techniki walki. Jo używany jest obecnie w tradycyjnych sztukach walki, przetrwał ponadto w niektórych służbach policyjnych.
Yoribo - pałka o prostej konstrukcji.
Keibo - pałka, o długości około 35 cm, zbliżona do yoribo, używana do walki w małych pomieszczeniach.
Nunchaku - broń obuchowa o konstrukcji krótkiego cepa o równej długości ramionach - pałkach o długości ok. 30 cm, połączonych linką lub łańcuchem. Kultura popularna eksploatuje nunc haku bez litości. W rzeczywistości jednak nie była ona aż tak powszechna. Ojczyzną tej broni jest Okinawa, gdzie rozwinęła się ona w XVII i XVIII w.
Tonfa - pałka, powstała w XVII w. na Okinawie. Historia tej broni podobna jest do historii nunchaku. Tonfa wyłoniła się z narzędzia rolniczego - uchwytu koła młyńskiego. Zaletą tej broni była prosta konstrukcja i wszechstronne ofensywno - defensywne zastosowanie. Tonfa obecnie stanowi przede wszystkim broń policyjną i jest używana przez uzbrojone służby na całym świecie.
Tekko - kastet, wywodzący się z Okinawy, należący do dużej, różnorodnej rodziny prostej broni obuchowej używanej w tych stronach podczas japońskiej okupacji w XVII w. Tekko mógł być wykonany z różnych materiałów, do których najczęściej należały jednak miedź i drewno. Jako kastet był łatwy do ukrycia, a czynił istotną różnicę w obrażeniach w stosunku do ciosów zadawanych gołymi rękami. Tekko mógł służyć zarówno do zadawania cięć jak i obrażeń obuchowych.
Kanabo - ciężka broń obuchowa, mająca formę dębowej pałki okutej żelazem i nabijanej żelaznymi ćwiekami. Kanabo przystosowana była do zadawania powolnych, ale potężnych uderzeń eliminujących przeciwnika z walki. Przeciwko kawalerii mogła być używana do łamania nóg koniom bojowym. Warta zaznaczenia jest nazwa Tetsubo, pod którą ta sama broń występuje w niektórych legendach.
Otsuchi - kolejna z cięższych broni obuchowych, zgodnie ze swoją nazwą mająca formę ciężkiego, wielkiego młota. Jej głównym zastosowaniem było wyważanie drzwi i bram podczas walk w pomieszczeniach. Otsuchi był w całości zrobiony z drewna.
Ciekawostki:
Z braku sensownej kategorii, do której mógłbym przypisać poniższe rodzaje broni, tworzę z nich osobny zbiór. Rodzina wachlarzy bojowych oraz nekode stanowić może bardzo ciekawe podkreślenie postawionej przeze mnie tezy - że ciężko omawiać broń japońską bez przynajmniej minimalnej znajomości realiów. W tak wypadku bowiem co chwilę grzęźnie się w nie zrozumieniu. Jakaż kultura bowiem uczyniłaby broń z niewinnego wachlarza?
Nekode - metalowe pazury przyczepiane do dłoni za pomocą skórzanych pasów. Nie była to broń sensu stricto, gdyż głównym zastosowaniem nekode była pomoc we wspinaniu się. W starciach na krótkich dystansach mogła być jednak używana jako forma kastetu. Nekode stosowali niemal wyłącznie wojownicy Ninja.
Gunsen - wachlarz bojowy, o wielorakim zastosowaniu. Do jego wielu zadań należała sygnalizacja na polu bitwy, ale także odbijanie strzał i innych pocisków, a nawet zastosowanie jako broń osobistej ochrony. Gunsen był bronią używaną niekiedy przez samych Szogunów. Wypada wspomnieć o innych typach pochodzących z rodziny wachlarzy bojowych. Gunbai na przykład miał konstrukcję drewnianą i pełnił rolę wyłącznie sygnalizatora.
Powyższy krótki przegląd broni japońskiej jest, jak to zaznaczyłem na początku, jedynie wstępem dla poważniejszych badań, dlatego autor niniejszego tekstu prosi amatorów militarystyki oraz fachowców z dziedziny sztuk walki, by nie sypali gromów na jego głowę. Celem moim było dobrnąć do banalnego spostrzeżenia, że kultury Japonii nie możemy zamykać w ramach pewnych obiegowych komunałów. Coś musi bowiem być w tym, że Japończyk widział broń w wachlarzu, sierpie rolniczym, czy też starał się udoskonalać włócznię tak, by była zdolna chwycić kogoś za rękaw. Nie jestem absolutnie zdania, że europejska militarystyka wypada przy japońskiej topornie. Jest to po prostu kwestia zupełnie innego rozumienia broni. W konstrukcjach i nazwach naszych dalekowschodnich kuzynów przejawia się ich skrajny formalizm, obsesja ciągłego doskonalenia i przekształcania, jednocześnie zanurzona w tradycji. Są w tym pewne sprzeczności. Myślę jednak, że ciekawie jest tak pozastanawiać się nad tym, czego ktoś mógłby użyć do rozbijania łbów. Moim zdaniem w tym właśnie dostrzeżemy charakter tego człowieka. I tak oto broń służyć może kulturowemu zbliżeniu.
Autor: PeeGee
bibliografia:
Red. Harding D., Encyklopedia broni, 7000 lat historii uzbrojenia, Warszawa 1995.