Psy w służbie człowiekowi
Spis treści
Wielu z nas dzieli sw? dom z jakim?zwierzątkiem. Czasami hodujemy rybki, czasem gryzonie czy gady. Jednak najpopularniejszymi pupilami s?pies i kot. Mruczki, co prawda bardzo mocno kochane przez swoich entuzjast? musz?ustąpi?psu miano najlepszego przyjaciela człowieka. Tak samo kot jak i pies może podrapa? ugryźć lub by?niemiłym, lecz to jednak potomkowie wilka szarego pomagaj?człowiekowi w rozmaitych dziedzinach życia. W tym artykule chciałabym przybliży?sylwetk?psa jako zwierz?ia niezmiernie zapracowanego w służbie ludzkości.
Jaki jest pies każdy widzi: błyszczące oczy, długi j?yk, wilgotny nos i merdający ogon, jednak różnorodność ras jest ogromna! Chihuahua to najmniejsza z nich, mierząca zaledwie 25cm. Miano najwi?szego zapewni?sobie wilczarz irlandzki osiągając 90cm. Psy posiadaj?różnorodn?budow? sierść i umaszczenie. Gdyby doda?do opisu jeszcze miesza?e ras, w?czas można byłoby powiedzie? i?psy wyst?uj?we wszystkich możliwych kształtach, rozmiarach i kolorach.
Skupmy si?jednak na cechach, kt?e sprawiły, i?pies jest jaki jest. Najprawdopodobniej zosta?on udomowiony ok. 17-12 tys. lat temu. Jego ufność wobec człowieka sprawiły, i?zaczął z nim współpracowa?i z czasem zacieśnia?wi?i, mimo i?wilk jest pełnoprawnym drapieżnikiem. Tak wi? niezwykły charakter tego zwierz?ia pozwoli?mu na takie zbliżenie. Człowiek szybko pojął, i?czujność, świetny słuch i w?h przydaj?si?zar?no w polowaniu jak i podczas stróżowania. Z czasem zacz?iśmy wykorzystywa?psa do wielu innych zajęć, kt?e opisz?poniżej.
W?h to najważniejszy zmys?tego zwierz?ia. Ju?jako ślepe szczeni?a, psy potrafi?si?nim posługiwa? Dzi?i niemu mog?postrzega?świat jako mrowie rozmaitych zapach? niosących ze sob?tysiące informacji. Czuły nos pozwala tropi?a radość z wykonywania polece?swojego pana, sprawiaj? i?psy świetnie nadaj?si?na tropicieli.
Słuch to kolejny ważny zmys? Człowiek najczęściej wydaje komendy za pomoc?głosu - pies dzi?i znacznie lepszemu słuchowi może doskonale je wyłapa?nawet z hałaśliwego miejsca. Ułatwia to komunikacj? Przypuszcza si? i?psy ze stojącymi uszami słysz?lepiej ni?kłapouche.
Wzrok psa jest znacznie słabszy ni?u człowieka. Ten zmys?nie stanowi dla niego kluczowej roli w postrzeganiu świata. Przypuszczalnie zwierz?to nie widzi dokładnie kolor?, ma problemy z dwuwymiarowymi obiektami oraz czym?co jest nieruchome. Jednak psy widz?znacznie lepiej w słabym świetle od nas. Aby co?zbada?przede wszystkim należy to obwącha?lub usłysze? zobaczy?- niekonieczne.
Powyższe zmysły, dobrze poznane przez człowieka, umożliwiaj?szkolenie psa i stosowanie go do różnorodnych cel?. Początkowo wykorzystywano je jako stróży, lecz szybko zacz?o je szkoli?jako psy myśliwskie. Krzyżowano zwierz?a, tak aby uzyska?odpowiednie rozmiary ciała, dostosowane do zwierzyny jakiej miały szuka? Wyróżni?tutaj możemy na przykład psy tropiące, płochacze czy go?ze. Niegdy?takie zastosowanie było bardzo przydatne w celu pozyskania pożywienia dla człowieka, obecnie traktuje si?to raczej jako sport. Ch?nie psy wykorzystywane s?r?nie?jako pasterze.
Jest wiele dyscyplin sportowych, gdzie pojawiaj?si?psy. Można trenowa?tzw. 'psie sporty' do kt?ych można zaliczy?agility - polega na pokonaniu toru przeszk?, obedience czyli posłusze?two czy frisbee. Poza tym organizowane s?wyścigi samych ps? lub całych zaprz??.
Ratownictwo
Najbardziej ekscytujące jest jednak wykorzystywanie ps? w wojsku, policji, jako ratownik? czy terapeut?. Pies może by?wyszkolony do ratowania potrzebujących lub może należe?do rasy predysponowanej do realizacji zada?z dziedziny ratownictwa, czyli gdy dana rasa od wielu pokole?hodowana jest w celu zachowania bąd?rozwini?ia tych predyspozycji. 'Pies ratownik' może wi? by?wyszkolony do tego zadania, może należe?do ras ps? ratownik? lub posiada?obie te cechy. Ze wzgl?u na spos? wykorzystania zwierząt wyróżni?możemy psy działające na lądzie: pies lawinowy, gruzowy i poszukiwawczy oraz pracujący w wodzie. Osobniki do tej pracy s?selekcjonowane. Wybierane s?te, kt?e s?odpowiednio duże i silne oraz wykazuj?absolutny brak agresji w stosunku do ludzi. Psy ratownicze należą do G?skiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego lub do przewodnik?.
Śnieg, mr?, wysokość, l? stwarzaj?bardzo trudne warunki zar?no dla ludzi jak i zwierząt. Istniej?jednak specjalne rasy ps? kt?e świetnie sobie z tym radz? należą do nich np.: bernardyny, owczarki niemieckie, goldeny czy berne?kie psy pasterskie. Psy lawinowe zajmuj?si?oczywiście szukaniem ludzi przysypanych przez śnieg. Gdy w g?ach dopadnie Ci?lawina, nie masz co liczy? że jej uciekniesz, nawet jeśli jeste?świetnym narciarzem, gdy?potrafi si?ona porusza?z pr?kości?nawet 200km/h! Niewiele os? uchodzi z życiem takie spotkanie z białą mas? lecz odpi?ie nart i rozłożenie rąk pozwoli utrzyma?si?jak najbliżej powierzchni. Jedyn?twoj?nadziej?jest... pies, kt?y potrafi odszuka?człowieka nawet 6 metr? pod śniegiem. Jednak nie tylko pod śniegiem mog?znajdowa?si?ludzie, tak wi? psy uczy si?szuka?ich w innych warunkach. Dla psa najważniejszy jest w?h a człowiek żywy i martwy pachnie inaczej, dlatego te?psy specjalizuj?si?g? w odnajdowaniu os? pozostających przy życiu, lecz częś?potrafi odszukiwa?tylko zwłoki.
Szkolenie jest czasochłonne i wymaga wiele pracy. Zaczyna si?gdy psiak ma 3 miesiące i polega na pozytywnym wzmacnianiu pożądanych zachowa?- zwierz?uczy si? i?szukanie człowieka pod śniegiem to wspaniała zabawa, za kt??dostaje ulubione nagrody. Niezb?ne jest posłusze?two i dobra sprawność fizyczna oraz umiej?ności pokonywania przeszk?, kt?ych psi ratownik uczy si?systematycznie. Co ciekawe jego umiej?ności podlegaj?regularnemu sprawdzaniu podczas corocznych egzamin?, kt?e musi zda?na tym samym poziomie lub wyższym. Konieczna jest specjalizacja. W świecie ps? nie ma takich omnibus?, kt?e potrafi?odszukiwa?ludzi żywych, martwych, pod śniegiem, gruzem i jeszcze w terenie. Generalnie nawet 10 letni pies może by?jeszcze na służbie, jeśli jego zdrowie mu na to pozwala. Najważniejsza jest więź jaka istnieje mi?zy nim a przewodnikiem. Najlepsze efekty osiągaj?czworonogi, kt?e mieszkaj?z nimi i s?przez nich traktowani jak członkowie rodziny - w?czas najbardziej przykładaj?si?do pracy.
do g?ySłużba
Psy cz?to wykorzystywane s?na potrzeby policji, wojska czy służb celnych. Wspaniały w?h i umiej?ność współpracy z człowiekiem sprawiaj? i?psy s?tak bardzo potrzebne na wojnie, podczas policyjnej obławy lub w celu wykrycia przemycanych towar?.
W Wojsku Polskim istniej?specjalne oddziały posiadające psy. Generalnie zwierz?a wykorzystywane s?do odnajdywania materiałów wybuchowych, amunicji i broni. Stanowi?r?nie?'ochron? na terenie bazy. Nie da si?wejść na jej teren niezauważonym przez psa. Ponadto wjeżdżające pojazdy na jej teren s?dokładnie obwąchiwane w celu wykrycia np. pistolet? ukrytych w schowkach. Nie każdy zwierzak nadaje si?do takiej pracy. Najpierw nast?uje dokładna selekcja. Pies musi cechowa?si?odwag? nie może obawia?si?strzałów czy ciemności, musi potrafi?porusza?si?po schodach oraz śliskich nawierzchniach. Musi by?zawsze gotowy do pracy, musi by?nadzwyczaj zdrowy i co najważniejsze musi czerpa?przyjemność z tego co robi. Po wst?nej kwalifikacji pies zostaje poddany szkoleniu. Rozpoczyna si?ono od zwykłego posłusze?twa, nast?nie zwierz?uczone jest rozpoznawania poszczeg?nych bodźc? zapachowych. W rezultacie potrafi on rozpozna?kilkanaście materiałów wybuchowych takich jak proch, trotyl czy semtex. Szkolenie przebiega jednak zupełnie inaczej ni?w przypadku ps? szukających np. narkotyki. Żywy wykrywacz materiałów wybuchowych nie może ich dotyka?czy drapa?w nie łap? Po odnalezieniu szukanej substancji lub rzeczy pies siada nieruchomo i wpatruje si?w miejsce, gdzie si?ona znajduje. Przewodnik musi bardzo dobrze zna?swojego psa i rozpoznawa?jego zachowanie, gdy?do niego należy reszta roboty. Warto wspomnie? i?psy na takiej służbie otrzymuj?odpowiednie wyżywienie oraz... specjalne obuwie z oddychającego materiału, kt?e ułatwia im poruszanie si?w trudnym terenie.
Sytuacja wyglądała nieco inaczej podczas II wojny światowej, lecz psy w wojsku s?obecne od bardzo dawna. Ich sylwetki widoczne s?na egipskich malowidłach ściennych sprzed 6000 lat. Nawet Napoleon wspomina?o psie spoczywającym obok zabitego żołnierza. Historia pokazuje, i?r?nie?w świecie czworonog? wielu jest bohater?, zasługujących na pamięć i uznanie. Jako przykład może posłuży?Bamse - najsłynniejszy bernardyn w Norwegii. Dzi?i swoim czynom sta?si?on symbolem oporu przeciwko III Rzeszy. Podczas gdy Norwegia została zaatakowana, Bamse wraz ze swoim właścicielem - kapitanem statku - zosta?wcielony do służby wojskowej. Dzi?i miłemu usposobieniu podnosi?morale ale r?nie?gra?z żołnierzami w piłk?po pokładzie. Sympatyczny bernardyn by?znany w szkockich portach, gdzie regularnie przypływali marynarze. Stawa?r?nie?w obronie załogi podczas schodzenia na ląd. Bamse niestety nie doczeka?si?ko?a wojny. Mimo, i?przetrwa?wiele wyczerpujących rejs? i niemieckich atak?, to niestety jego serce przestało działa?jak powinno, co miało miejsce w 1944 roku. Pogrzeb czworonoga mia?iście poważny i uroczysty charakter a w 40. i 50. rocznic?jego śmierci wiele okr?? zebrało si?w miejscu jego poch?ku.
Służba psa w policji ma nieco inny charakter ni?w wojsku. Jego zadaniem jest błyskawicznie dopaść i powali?przest?c? wskaza?drog?ucieczki lub miejsce jego ukrycia. Ponadto jest nieoceniony w poszukiwaniu narkotyk?, materiałów wybuchowych i zaginionych. W Polsce pracuje w policji ok. 1500 ps?, głównie w służbie patrolowo-tropiącej - owczarki niemieckie, labradory i owczarki belgijskie malinois. Tutaj znaleźć można wiele ras. W pionie prewencji służą rottweilery. Znajdzie si?miejsce i dla mniejszych ps? takich jak doskonałe w poszukiwaniu narkotyk? foksteriery, s?także sznaucery olbrzymy. W ratownictwie niezastąpione s?nowofundlandy. W przeciwie?twie do ps? np. lawinowych w policji nie rasa ma znaczenie, gdy?psy wykorzystywane s?do wielu różnych cel? i każdy rozmiar czy zdolności specjalne rasy si?przydadz? Najważniejsza jest jednak umiej?ność współpracy z człowiekiem i zaangażowanie w wykonywan?prac? Psy pomagaj?na patrolach, tropi?ale także bior?udzia?w ochronie imprez masowych, konwojowaniu os? niebezpiecznych, wyszukuj?materiały wybuchowe i bior?udzia?w ratownictwie wodnym - jak wida?maj?łapy pełne roboty. Tak jak w przypadku pozostałych ps? pracujących obowiązkowe jest trudne szkolenie, kt?ym zajmuje si?Zakład Kynologii Policyjnej Centrum Szkolenia Policji z siedzib?w Sułkowicach.
do g?yTerapia i pomoc
W Polsce terapia z udziałem psa nazywana jest kynoterapia lub dogoterapia. Nie każdy pies aby nieść pomoc człowiekowi musi biega?po gruzie czy rzuca?si?na r?awy pozorant?. Łagodne usposobienie i niezwykła cierpliwość tych zwierząt sprawiła, i?świetnie sprawdzaj?si?podczas pomocy osobom poprzez wzmacnianie efektywności rehabilitacji, w kt?ej motywatorem jest odpowiednio wyselekcjonowany i wyszkolony pies, prowadzony przez wykwalifikowanego terapeut? W Polsce ta dziedzina jest jeszcze w powijakach. Nie istniej?żadne wzmianki w prawie na ten temat. Nie ma także zawodu takiego jak dogoterapeuta, lecz nie jest to zupełn?nowości? Dogoterapia w naszym kraju prowadzona jest od 1987 roku. Niestety ma to bardziej charakter hobby ni?pracy. Nie zostały wyznaczone kwalifikacje jakie powinien spełnia?pies, lub jakie ma przejść szkolenie. Zajmuj?si?tym miłośnicy ps? z wykształceniem pedagogicznym. Psy nadające si?do pracy musz?by?nadzwyczaj spokojne i cierpliwe, nie wykazywa?nawet najmniejszych oznak agresji oraz by?posłuszne swojemu przewodnikowi i po prostu lubi?kontakt z ludźmi. Na szczęście poczyniono pewne kroki w celu uregulowania tej coraz ch?niej wykorzystywanej metody wspomagania rehabilitacji. W 2005 powołano Polski Związek Dogoterapii a w 2006 powołano Polskie Towarzystwo Kynoterapeutyczne. W celu zwi?szenia bezpiecze?twa podczas zajęć wykorzystywane s?psy rasowe - gdy?ich zachowania i temperament można w wi?szym stopniu przewidzie? W ten spos? najczęściej wykorzystywane s?Golden Retriever, Labrador Retriever oraz Cavalier King Charles Spaniel. Zabronione jest wykorzystywanie ras przeznaczonych do cel? obronnych, stróżujących czy bojowych.
Psia pomoc jest nieoceniona dla os? poruszających si?na w?ku lub niewodzących. Potrafi?one otworzy?drzwi, przynieść parasol, zdjąć skarpetki czy czapk?ale r?nie?pomagaj?wsta?i ponownie usiąś?na w?ku i bezpiecznie wr?i?do domu. Poza tymi zadaniami pomagaj?w tym co dla ludzi pokrzywdzonych przez los jest czasem najważniejsze - zapewniaj?towarzystwo, wsparcie i nieograniczone pokłady miłości i zaufania. Takie psy s?przydatne w domu ale r?nie?poza nim. Na szczęście nasze prawo wyszło naprzeciw ludziom z psami przewodnikami i od niedawna można z nimi wchodzi?do wszystkich budynk? użyteczności publicznej. Przyjaciel wi? może pom? zrobi?zakupy. Ale najpierw pies musi przejść specjalistyczne szkolenie. Poza odpowiednimi kwalifikacjami pod wzgl?em zdrowia i charakteru, pies musi si?wiele nauczy? W Polsce psy pomagające niepełnosprawnym jeżdżącym na w?ku szkoli kilka fundacji: katowicka fundacja Dogiq, krakowskie Alteri i Alari, Pomocna łapa z Łochowa (Mazowieckie). Nadal liczba tych ps? jest zbyt mała w por?naniu z potrzebami w naszym kraju. Sprawa ma si?o wiele lepiej w Stanach Zjednoczonych czy Wielkiej Brytanii, gdzie psy przepisywane s?niemalże na recept? Niepełnosprawny w Polsce nie płaci za psa, lecz wyszkolenie go (co trwa zazwyczaj 1,5 roku) może kosztowa?18-20 tys. złotych, co dla fundacji stanowi ograniczenie w wyszkoleniu tylu ps? ile potrzeba. W związku z tym nie każdy może otrzyma takiego psa. Fundacje poszukuj?jedynie os? aktywnych, studiujących i pracujących, kt?e w pełni wykorzystaj?potencja?takiego cennego psa pod każdym wzgl?em. Taka psia służba trwa zazwyczaj 8-9 lat, później czworon? przechodzi na emerytur?- zazwyczaj zostaje u niepełnosprawnego, lecz jeśli jest to niemożliwe w?czas fundacja poszukuje mu odpowiedniego domu.
do g?yNaukowo
Psi nos wykryje materiały wybuchowe i narkotyki, dlaczego miałby nie wykry?.. nowotwor?? W Polsce psy szkoli si?w zakresie wykrywania marker? zapachowych raka płuca i piersi, jednak za granic?podejmowano także pr?y wyszkolenia ich do wykrywania raka p?herza, jajnik? i prostaty. W naszym kraju naukowa kariera czworonog? rozpoczęła si?w Instytucie Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN w 2003 roku, gdzie rozpocz?o badania. Inspiracj?były zwykłe psy mieszkające ze swoimi właścicielami, kt?e bez szkolenia wykryły u nich, wskazując konkretne miejsca, nowotwory sk?y (czerniaka). Oczywiście podj?o pr?y przeszkolenia ps?, aby robiły to na komend? Pracuj?one w tzw. szeregu zapachowym, gdzie ustawione zostaj?pr?ki zapachowe pobrane od pacjent? chorych na nowotwory. Zadaniem psa jest wskazanie 'chorej' pr?ki. Mechanizm odróżniania raka przez psa nie jest do ko?a poznany. Przypuszczalnie zwierz?a reaguj?na zapach organicznych substancji lotnych, takich jak alkany i pochodne benzenu, kt?e produkowane s?przez nowotworow?tkank?i uwalniane do krwi, a nast?nie do moczu, potu i wydychanego powietrza. Psy kwalifikujące si?do tej pracy musz?posiada?wyjątkowo dobry w?h. Do ras takich zaliczy?można labradory, owczarki, sznaucery i spaniele. Skuteczność wyszkolonych ps? si?a 70-90%, dlatego warto inwestowa?w tych 'wykrywaczy'. Metoda ta ma jednak swoich przeciwnik?, kt?zy podchodz?do tego sceptycznie. Przede wszystkim nie należy ufa?psiemu nosowi w 100%, niezb?ne s?specjalistyczne badania. Lekarze podkreślaj?jednak, i?psy mog?by?wykorzystywane w krajach, gdzie dost? do specjalistycznego sprz?u dobrej jakości jest ograniczony. Naukowcy staraj?si?r?nie?na własn?r??pozna?zdolności psa. Od kilku lat, m.in. w USA, s?prowadzone badania nad określeniem rodzaju oraz procentowego składu lotnych związk? organicznych charakterystycznych dla chor? nowotworowych. W Polsce tego typu badania podj?o ostatnio na Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Niestety z powodu charakteru ps?, ich wykrywanie raka nigdy nie b?zie niezawodne. Zwierz?badanie traktuje jako zabaw?- musi wykona?komend?i otrzyma nagrod? Niestety zdarza si? i?psy oszukuj?oczekując łatwiejszej dost?ności do nagr?. Nie można jednak odpowiedzialności?obarczy?zwierz?a. Bardzo trudne jest sporządzenie dobrych i trwałych ślad? zapachowych, co utrudnia prac?psom. Trudne jest te?do eliminacji 'sugerowanie si? psa zachowaniem człowieka.
W służbie nauki, lecz nie w Polsce, stawały niegdy?psy w ośrodkach kosmicznych. Wiele ps? wysłano na orbit?w celu 'zbadania' kosmosu. W tym jednak przypadku umiej?ności psa lub jego wspaniałe zmysły nie miały żadnego zastosowania. Na łamach Epicentrum Kałuży pojawi?si?news odnośnie ps? w kosmosie - zach?amy do przeczytania go.
Jak wida?naukowcy wykorzystuj?psy jako zwierz?a doświadczalne i laboratoryjne. Osobiście uważam to za karygodne. Tak wiele zawdzi?zamy tym zwierz?om, co ujęłam w powyższym tekście, a my ludzie testujemy na nich kosmetyki i chemikalia. W niekt?ych krajach hoduje si?psy w celach konsumpcyjnych. Wszystko byłoby w porządku, lecz najczęściej s?one trzymane w małych klatkach i zabijane w niehumanitarny spos?. Nie obce s?r?nie?historie robienia futer ze szczeni?ej sk?y. Okrucie?two wobec ps? jest wsz?zie i dotyczy wszystkich innych zwierząt. Cz?to s?bite, okaleczane, trzymane przez całe życie na kr?kim ła?uchu, zaniedbywane i głodzone. Psy jako nieudane prezenty gwiazdkowe s?porzucane. Podobnie jest przed urlopami, gdy nie ma z kim pozostawi?pupila a hotel dla ps? jest za drogi. Schroniska p?aj?w szwach, wciąż brakuje pieni?zy na ich utrzymanie, leczenie zwierząt czy sterylizacj? Wiele wspaniałych czworonog? szuka dom?. Warto odwiedza?lokalne schroniska w poszukiwaniu przyjaciela. Jeśli jest to niemożliwe warto wspom? schronisko datkami w postaci np. dobrej jakości karm? Istniej?rozmaite fundacje wspierające psy w potrzebie, kt?e czekaj?na datki dobrych ludzi. Aby odda?cześć wielu psom, kt?e pomagaj?wielu ludziom oraz tym, kt?e s?ofiarami bezmyślności ludzkiej - nie bądźmy oboj?ni wobec tego co dzieje si?dookoła nas.
do g?yWierność
Aby udowodni?bezgraniczn?miłość ps? wobec ludzi warto wspomnie? i?na całym świecie żyły psy, kt?ych oddanie wobec właściciela znane s?na całym świecie. W latach 20 XX wieku w Tokio mieszka?Hachiko rasy akita wraz ze swoim właścicielem Hidesamuro Ueno, profesorem z wydziału rolnictwa Uniwersytetu Tokijskiego, kt?y codziennie jecha?do pracy metrem. Pies codziennie odprowadza?swojego pana rano na stacj?a wieczorem go stamtąd odbiera? Niestety niespodziewanie 1925 roku pan Ueno zmar?w pracy. Zwierz?nieprzerwanie przez 10 lat czekało na powr? właściciela. Student zaprzyjaźniony z panem Ueno nagłośni?spraw?pisząc kilka artykułów, opisujących wierność i oddanie zwierz?ia. Japo?zyk? bardzo wzruszyła ta historia, dlatego Hachiko doczeka?si?pomnika w dzielnicy Shibuya, gdzie znajdowała si?wspomniana stacja metra. Niestety posąg zosta?przetopiony w trakcie II Wojny Światowej w ramach surowej gospodarki wojennej, lecz zosta?postawiony nowy w 1948 r. Co ciekawe szczątki psa zostały zachowane ku pami?i w National Science Museum, znajdującym si?w tokijskiej dzielnicy Ueno. Hachiko i jego niezwykła opowieść doczekały si?wielu publikacji oraz filmu w 1987 roku. Obecnie powstaje r?nie?hollywoodzka ekranizacja pod tytułem 'Hachiko: A Dog's Story' w reżyserii Lasse Hallstroma. Podobnych historii na całym świecie było wiele - psia wierność i oddanie s?bezdyskusyjne.
do g?yAurot: Dagona
Bibliografia:
'M? pies' wrzesie?2008 nr 9 (204)
'M? pies' luty 2009 nr 2 (209)
http://www.national-geographic.pl/
http://www.niepelnosprawni.pl/
http://www.blog.speculist.com/
komentarze