Tytu? 'Kraje, w kt?ych straszy. Europa Środkowa w obliczu upior? komunizmu' - The Haunted Land: Facing Europe's Ghosts After Communism [1995]
Autor: Tina Rosenberg
Rok wydania: 1997 [wydanie polskie]
Gatunek: literatura faktu
W pewnym środkowoeuropejskim kraju ukazuje si?lista współpracownik? komunistycznych służb bezpiecze?twa. Dziennikarz zatrudniony w piśmie publikującym wykaz traci prac?i natychmiast zatrudnia si?u konkurencji, by m? opisa?sw? udzia?w działaniach, o jakie si?go oskarża. Później pojawiaj?si?kolejne listy agent?, współpracownik? i informator? upubliczniane dzi?i wyniesieniu ich przez pracownik? organizacji, kt?a przejęła archiwa dawnych służb bezpiecze?twa. Oczywiście listy s?niesprawdzone, zawieraj?nazwiska wielu os?, kt?e ju?nie żyj?bąd?nie miały z prac?tajnej policji nic wsp?nego. Nazwiska innych znalazły si?tam na skutek zainteresowania służb specjalnych tymi osobami jako ewentualnymi kandydatami na informator? - zwykle bez ich wiedzy. Media publikujące listy 'agent?' notuj?zwielokrotnione zyski. Wiecie o kim jest ta historia? A może tak tylko si?Wam wydaje?
Pewna dziennikarka dociera do człowieka odpowiedzialnego za publikacj?tychże list.
'- Czy opublikowanie nazwisk było w porządku?
- Nie, nie sądz? że to jest w porządku. Byłoby jednak w porządku, gdyby wszyscy komunistyczni zbrodniarze stan?i przed sądem. Bezbronne społecze?two musi używa?jedynych środk? jakimi dysponuje.' - odpowiada Petr Cibulka, redaktor naczelny pisma 'Rud?Kr?o'. Jest rok 1992 i 'Rud?Kr?o' ('Czerwona krowa' nawiązanie do tytułu komunistycznej gazety 'Rud?pr?o'-'Czerwone prawo') - czechosłowackie prawicowe pismo satyryczne - opublikowało list?ok.160 000 nazwisk (liczba por?nywalna do obj?ości listy Wildsteina), a wi? oskarżyła o kontakty z StB (czechosłowack?komunistyczn?służb?bezpiecze?twa) co siedemdziesiątego obywatela Czechosłowacji. Nietrudno było przewidzie?konsekwencje. Oblężenie siedzib IPN-u na początku 2005 roku było niczym przy tamtym zamieszaniu. W ko?u raptem co dwieście trzydziesty Polak by?na liście redaktora W. 13 lat wcześniej przez kraj naszych południowych sąsiad? przelała si?'dzika lustracja'. Ludzie tracili prac?i przyjaciół, ich domostwa były 'ozdabiane' oskarżeniami o kolaboracj? Czesi i Słowacy zar?no przez działania organ? pa?twa, jak i przez różne inicjatywy oddolne (takie jak akcja 'Rud?o Kr?a') rozliczyli si?z byłym systemem szybko lecz boleśnie.
Inaczej nieco zrobili Niemcy z byłego NRD. Ich ustawa lustracyjna jest stawiana za wz? innym pa?twom regionu, ale i tu nie ustrzeżono si?błęd?. W Niemczech każdy może zobaczy?swoj?"teczk? - także współpracownik Stasi. Akta wydawane s?według bardzo ścisłych regu? Jeśli wydano akta tajnego współpracownika, kt?y jest, powiedzmy, dyrektorem szkoły, to tych dokument? wolno uży?tylko przy podejmowaniu lokalnych decyzji personalnych. Jeśli jaki?dziennikarz lub uczony wyst?uje o akta do cel? badawczych, to może je wykorzysta? ale i tu s?reguły. Nie wszystko, co dostaje, może opublikowa? Surowe reguły dotycz?ofiar, a wi? ludzi, kt?ych Stasi prześladowała. Natomiast akta pracownik? lub tajnych współpracownik? nie s?tak chronione i można je publikowa? Absolutnym tabu jest natomiast sfera prywatna - także jeśli chodzi o współpracownik?. Zdrowie, stosunki rodzinne, problemy finansowe, życie emocjonalne - informacje o tych sprawach można publikowa?tylko za zgod?zainteresowanych. Bez wzgl?u na to, czy kto?jest prominentem czy zwykłym obywatelem. Ale rozliczenie z komunizmem w byłym DDR to nie tylko teczki - to dramaty ludzi, na kt?ych donosili ich małżonkowie, ale także tych kt?zy stracili bliskich pr?ujących uciec do RFN przez mur berli?ki, a zarazem pr?a zrozumienia i rozliczenia sprawc? tych tragedii.
Lustracj?wpisując?si?w szerszy problem dekomunizacji kraj? Europy Środkowej przedstawia książka Tiny Rosenberg - cytowanej wcześniej dziennikarki badającej problem publikacji 'list agent?' w Czechosłowacji - 'Kraje w kt?ych straszy. Europa Środkowa w obliczu upior? komunizmu'. Miłośnik? gatunku ostrzegam - nie jest to horror, cho?dzi?i talentowi narracyjnemu autorki czyta si?jak dobry dreszczowiec. Nie jest to te?książka nowa, (dost?na raczej w bibliotekach ni?ksi?arniach) weszła na nasz rynek w 1997 roku, a materiały do niej Rosenberg zbierała podróżując po byłym NRD, Polsce i Czechosłowacji w latach 1991-94. Stąd niekt?e przedstawione w niej prognozy czy fakty możemy zweryfikowa?i zobaczy?w zupełnie innym świetle ni?dziennikarka.
Co ważne - nie jest to zbi? suchych fakt?, cyfr i danych zebranych na 450 stronach. Autorka przedstawia najgor?szy temat dyskusji politycznych ostatnich lat z perspektywy jednostek - zwykłych ludzi, zar?no ofiar systemu - inwigilowanych, prześladowanych w czasach komunizmu, jak i ich szpieg?, prześladowc?, tw?c? ustroju dyskryminacji i walki z opozycj? To zbi? ludzkich historii, głównie tragicznych, kt?ych bohaterowie byli prześladowani albo przez 'stary' albo przez 'nowy' system, a także tych, kt?zy czuj?si?ofiarami obu. To opowieść o działaczce pokojowego ruchu dysydenckiego, kt?a była szpiegowana przez własnego męża; o opozycyjnym wobec metod gospodarczych stosowanych przez komunistyczny rząd profesorze ekonomii, kt?y za sw?działalność musia?pracowa?przez 20 lat przy oczyszczaniu staw?, a potem w ramach lustracji zosta?zmuszony do zrzeczenia si?mandatu parlamentarnego uzyskanego w pierwszych demokratycznych wyborach. To te?opowieść o człowieku, kt?y zesłany wraz z rodzin?na Syberi?przez bolszewik? powr?i?stamtąd w armii gen. Berlinga z silnym przekonaniem, że pokona?i przeciwstawi?si?ZSRR po prostu si?nie da - trzeba si?podporządkowa? A także wiele, wiele innych historii.
Rosenberg śledziła wprowadzanie w życie ustawy lustracyjnej w Czechosłowacji i proces strażnik? Muru Berli?kiego, kt?zy strzelali do ostatnich ofiar wewnątrzniemieckiej granicy. W Polsce za?skupiła si?na postaci gen. Jaruzelskiego i najbardziej brzemiennej w skutki decyzji jego życia - wprowadzeniu stanu wojennego.
Dziennikarka jest Amerykank? dzi?i czemu nie traktuje tematu osobiście, stara si? przedstawi?wszystkie możliwe punkty widzenia, prezentuje ogromne ilości opinii bohater? swej książki i bardzo szerokie tło historyczne omawianych zdarze? Dodatkowo daje czytelnikowi szanse por?nania proces? zachodzących w naszym regionie w latach dziewięćdziesiątych do tego, co si?działo wcześniej w krajach Ameryki Łaci?kiej, gdzie pracowała jako reporterka, gdy wyzwalały si?one z podobnych komunizmowi system? totalitarnych. Za t?książk?autorka otrzymała w 1996 roku nagrod?Pulitzera.
Rosenberg skupia si?na tym, co politycy, naukowcy i zwykli ludzie pomijaj?w dyskusjach o lustracji i dekomunizacji - kwestii odpowiedzialności jednostki za działania systemu. I to zar?no jednostki, kt?a jak Wojciech Jaruzelski czy Erich Honecker miała ogromny wpływ na jego funkcjonowanie, jak i zwykłego obywatela, kt?y w trosce o wi?szy komfort życia by?skłonny 'życzliwie' zainteresowa?si?post?owaniem sąsiada czy przyjaciela bąd?po prostu 'przymyka?oko' na to, co spotyka tego człowieka i jego rodzin?ze strony organ? władzy.
Kierując swe dzieło głównie do własnych rodak?, Rosenberg stara si?im jak najbardziej przybliży?lokalny koloryt Europy Środkowej, czasem w dość intrygujący dla nas spos?, np. stwierdzając, że Słowacja nadal jest sennym krajem pasterskim, jakby stan Alabama plus narciarstwo, bąd?(opisując blokowisko z wielkiej płyty) - Miasto wygląda jak scenografia kresk?ki 'Mi?zy nami kosmitami':-).
Ale książk?t?warto przeczyta?przede wszystkim dlatego, że stawia pytania i zbiera odpowiedzi dotykające istoty trwania totalitaryzm?: Gdzie w codziennym życiu obywatela pa?twa totalitarnego ko?zy si?neutralność a zaczyna współpraca z systemem? Czy wszystko co robiło si?dla swej Ojczyzny oznaczało współprac? Jak rozdzieli?porządnych obywateli-patriot? od współtw?c? systemu represji? I jak ich ocenia? Jak i czy w og?e należy ich sądzi? Jak ukara?winnych, by jednocześnie nie wzbudzi?w nich syndromu ofiar prześladowanych przez zwyci?c??
Innymi słowy, laureatka nagrody Pulitzera rozbija kreowany przez polityk? czarno-biały świat na wszelkie możliwe odcienie szarości i - co w każdej książce najcenniejsze - zmusza do myślenia.
Tekst zmodyfikowany. Orygina?ukaza?si?pod tytułem 'Kraje, w kt?ych straszy' w Permanentniku Student? Prawa 'LexUS' nr 1/2006
http://www.us.szc.pl/Autor: Karolina Mądra