Sen zimowy zwierząt
Za oknem tony śniegu, minusowe temperatury, siarczysty mróz szczypie w policzki. Lecz nie każdy o tej porze roku boryka się z takimi problemami. W Polsce wiele gatunków zwierząt zapada w sen zimowy. Stan ten objawia się okresowym spowolnieniem procesów życiowych i zmniejszeniem temperatury ciała, co pozwala przetrwać zimę. Sen może trwać cały ten czas lub być przerywany jak jest to w przypadku nietoperzy. Badacze jednak różnie rozumieją ten niezwykły stan, część z nich utożsamia go z hibernacją. Na łamach tego artykułu przyjrzymy się polskim przedstawicielom hibernantów, którzy udają się na dłuższą drzemkę zimą.
Hibernację można określić jako wyłączenie termoregulacji. Gdy temperatura otoczenia osiągnie temperaturę progową, która dla różnych gatunków jest inna, wówczas jest to sygnał aby poszukać schronienia i przygotować się do zimy. Jeśli jednak temperatura progowa nie zostanie osiągnięta to nie ma szans na sen zimowy.
Aby móc zapaść w głęboki sen należy poczynić szereg przygotowań! Przede wszystkim w organizmie należy zgromadzić brunatną tkankę tłuszczową, jest ona charakterystyczna dla ssaków. Jej rola związana jest z niezwykłymi właściwościami tej silnie unerwionej tkanki tłuszczowej. Pozwala ona dostarczyć do organizmu szybkiego zastrzyku energii, gdyż potrafi szybko się spalać, co umożliwia zwierzęciu wybudzenie się ze snu. Temperatura ciała podnosi się a zaspany organizm znów staje na równe nogi.
Z przygotowaniem do stanu hibernacji związanych jest szereg innych zachowań takich jak poszukiwanie kryjówki, lub jej odpowiednie przygotowanie. Takie miejsce nazywamy hibernakulum lub po prostu legowisko zimowe. Warunki w takim miejscu muszą być jednak odpowiednie do przetrwania zimy. Przede wszystkim temperatura nie może spadać znacznie poniżej 0 stopni Celsjusza. Najczęściej schronienie takie znajduje się na obszarze terytorium danego zwierzęcia. Często takie miejsce może znajdować się blisko siedzib ludzkich a wręcz na naszych strychach czy w piwnicach. Niedźwiedzie jednak wybierają oddalone od ludzi obszary w wyższych partiach gór, gdzie zimy trwają dłużej. Niekiedy wystarczy zwalone drzewo lub sterta liści aby dotrwać do wiosny. Tak sytuacja wygląda w przypadku ssaków. Podobnie zimują gady i płazy - najczęściej w kryjówkach drobnych ssaków lub pod kamieniami. Jeśli jednak pomyślimy o ptakach to ich zimowiska to coś zupełnie innego. One odlatują najczęściej do innych zakątków świata w poszukiwaniu ciepła. Obszary te wykraczają poza ich terytoria w których przystępują do lęgów.
Dla zwierząt takich jak borsuki czy wiewiórki ważne jest również zgromadzenie odpowiedniej ilości zapasów, gdyż ich sen nie jest ciągły a przerywany co jakiś czas. Borsuki wybudzają się, gdy zima odrobinę zelżeje. Wówczas wychodzą na zewnątrz swych nor aby się napić, gdyż pożywienie mają zmagazynowane w odpowiedniej komorze. Po załatwieniu swoich spraw na zewnątrz drapieżniki te wracają do swojej kryjówki i ponownie zasypują wejście. Ważne jest jednak pozostawienie niewielkiego otworu zapewniającego wentylację. Wiewiórki zimują zazwyczaj w dziuplach drzew ale stosunkowo często się wybudzają. Odwiedzają wówczas swoje spiżarnie, gdzie odłożyły ulubione orzechy i nasiona. Przed nadejściem zimnych dni wiewiórki potrafią nazbierać sobie grzybów, po czym suszą je na gałęziach i magazynują w dziuplach.
Ale dlaczego zwierzęta zapadają w sen zimowy? Oczywiście chcą uniknąć niekorzystnych warunków środowiska, lecz na problem ten należy spojrzeć nieco dogłębniej. Unikając zimna zwierzę unika znacznych wydatków energetycznych, które musiałby poświęcić na ogrzanie się do stałej temperatury, gdyż na przykład ssaki są organizmami stałocieplnym. Zimą dostępność pokarmu jest znacznie ograniczona, dlatego takie zadanie byłoby trudne do wykonania. Dlatego też hibernantami są głównie zwierzęta drobne, które podczas normalnego funkcjonowania mają bardzo wysoki metabolizm i nieustannie potrzebują pożywienia i nieustannie są w ruchu aby go sobie zapewnić. Przed chłodem uciekają również gady i płazy, które wymagają odpowiedniej temperatury otoczenia i wilgoci, których zimą ewidentnie brakuje.
Podczas zimy z oczu znika nam ogromna większość owadów. One również szukają schronienia na zimę i zwykle są to miejsca ich występowania. Zimują one jednak w różnych stadiach rozwoju. Dla przykładu listkowiec cytrynek i rusałka pokrzywnik - znane wszystkim motyle - okres zimy spędzają w postaci dorosłej, natomiast plamiec agreściak zimuje jako gąsienica w oprzędzie. Ciekawym przypadkiem jest potwora buczynówka, która przekształca się w poczwarkę, opada na ziemię i może trwać tak nawet przez 3 zimy. Co prawda motyle monarchy nie występują w Polsce, ale warto o nich wspomnieć, gdyż podobnie jak ptaki odbywają bardzo odległe wędrówki do terenów cieplejszych, gdzie spędzają zimę, co jest nie lada wyczynem w świecie owadów.
Chyba najbardziej wszystkim znanym i kojarzącym się ze snem zimowym zwierzęciem jest niedźwiedź. W Polsce spotkać można niedźwiedzia brunatnego objętego ochroną. Gdy zbliża się zima ssaki te poszukują odpowiedniego schronienia zwanego gawrą. Najczęściej jest to kotlina lub rozpadlina skalna. Aby niedźwiedziowi było ciepło i miękko jej dno wyścieła liśćmi i mchem. Generalnie samice prędzej zapadają w sen - już w listopadzie, natomiast samce włóczą się po lesie aż do grudnia. Niedźwiedzie śpią zazwyczaj do marca lub kwietnia, lecz długość snu zależy od warunków klimatycznych danej okolicy i srogości zimy danego roku. Co ciekawe małe niedźwiadki przychodzą na świat właśnie podczas zimowego snu! Samica rodzi jedno lub dwa młode zazwyczaj w styczniu lub lutym. Potomstwo jest wówczas ślepe, zupełnie bezradne i mierzy zaledwie 25 cm długości. Dla mamy jest to trudny czas, gdyż podczas karmienia i trwania snu nie pobiera ona pokarmu. Niedźwiadki otwierają oczy po 4-5 tygodniach a po 4 miesiącach opuszczają z matką kryjówkę aby stawić czoła światu i zdobywać z nią pożywienie.
Kolejnym przykładem hibernanta jest objęty ochroną w Polsce jeż. W klimacie umiarkowanym jeże zasypiają podczas zimy. Zazwyczaj okres ten trwa od połowy października do kwietnia. Wówczas zakopują się one w stercie opadłych liści i czekają do wiosny. W przypadku braku liści na kryjówkę nada się również sterta mchu, słomy czy siana. Kryjówka ta jednak nie jest tak łatwo dostępna jak mogłoby się nam wydawać. Jeż wyszukuje miejsc dodatkowo chronionych przez gęste, najlepiej kolczaste krzewy i zarośla. Dla jeży wiosna pojawia się wówczas gdy nie występują już mroźne noce.
Do hibernantów, którzy od czasu do czasu wybudzają się ze swojego snu, zaliczyć można nietoperze. W zależności od gatunku okres ich snu jest różny, lecz wszystkie okresowo wybudzają się. Cel takiego działania może być różny: chęć pożywienia się, przemieszczenie się w inne miejsce czy po prostu chęć napicia się wody. Ucieczka przed drapieżnikiem byłaby w zasadzie niemożliwa, gdyż takie wybudzenie zajmuje nietoperzowi trochę czasu. Podobnie jak inne ssaki wykorzystuje on do tego zmagazynowany tłuszcz brunatny i jego ilość jest 'zaprogramowana' na pewną ilość przebudzeń, dlatego każde niepotrzebne przebudzenie - chociażby z powodu człowieka nawiedzającego kryjówkę tych zwierząt - może utrudnić dotrwanie nietoperza do wiosny. Tak samo jak wyżej opisane zwierzęta również te są w Polsce objęte ochroną, lecz w przypadku nietoperzy również ochronie podlegają ich zimowiska. W zależności od gatunku, a w Polsce odnotowano ich aż 25, miejsca zimowania są różne. Często są to siedziby ludzkie: strychy, przydomowe piwniczki, studnie. Często spotykamy je zimą w bunkrach, kazamatach, starych fortach i innych ruinach tego typu.
Dla gadów zima stanowi nie lada problem. Niskie temperatury stanowią dla nich barierę geograficzną. Z tego też względu w Polsce występuje ich tak niewiele. Zwierzęta te są zmiennocieplne i potrzebują słońca aby utrzymywać wysoką temperaturę swoje ciała - stąd wygrzewanie się na kamieniach. W zimę temperatura spada co uniemożliwia normalne funkcjonowanie. Gady szukają wówczas schronienia. Dla przykładu żmija zygzakowata jesień i zimę przesypia ukryta w wykrotach lub pod kamieniami, niekiedy głęboko pod ziemią. Często takie miejsce służy całej gromadce żmij a nawet razem z nimi zimują jaszczurki lub inne węże, które w normalnych warunkach są dla siebie wrogami. Lecz gdy nastanie wiosna gady opuszczają ciepłe zakamarki i zajmują swoje letnie rewiry. Dla przypomnienia wszystkie Gady w Polsce są pod ochroną.
Płazy nie są w stanie wytrzymać bez dostępu do wody. Jak wiemy w zimę bywa z tym problem, dlatego też również one szukają zimowego schronienia. Ropucha szara - będąca bardzo pożytecznym zwierzęciem, gdyż żywi się wszelkimi owadami w tym stonką ziemniaczaną - zimą zagrzebuje się w ziemi a czasem potrafi schować się w czyjejś piwnicy. Innym sposobem jest spędzenie zimy zagrzebanym w mule na dnie zbiornika wodnego. Tak postępują żaby trawne. Ich niedojrzałe osobniki niekiedy zimują na lądzie w wilgotnych zakamarkach. Co ciekawe to właśnie ten gatunek żaby jako pierwszy budzi się na wiosnę ze snu. Jeśli chodzi o płazy ogoniaste takie jak traszki to one również zapadają w sen zimowy. Traszka zwyczajna poszukuje schronienia na lądzie, w pobliżu zbiorników wodnych. Zazwyczaj zimuje gromadnie z innymi płazami. Pamiętajmy, że wszystkie płazy w Polsce są objęte ochroną.
W Polsce ze względu na srogie niekiedy zimy mamy cały szereg hibernantów. Przeczekują oni niedogodne warunki w ciepłych schronieniach aby powrócić wiosną, gdy wszystko rozkwita i pojawia się obfitość pokarmu. Pamiętajmy jednak o zwierzętach, które nie zasypiają lub nie odlatują do ciepłych krajów. Podczas srogich zim nie zapomnijmy zawiesić słoniny za oknem - za pewne zadowoli nie jedną sikorkę.
Aurot: Dagona
Bibliografia:
W. Serafiński, E. Wielgus-Serafińska 'Zwierzęta świata: ssaki', PWN Warszawa 1988
H. Dobrowolska 'Zwierzęta świata: gady', PWN Warszawa 1990
komentarze